Лепельскі абрад «Жаніцьба Цярэшкі»

Паходжанне і значэнне абраду

«Жаніцьба Цярэшкі» была шырока распаўсюджана ў паўночных рэгіёнах Беларусі, у тым ліку на тэрыторыі сучаснага Лепельскага раёна. Гістарычна абрад праводзіўся падчас зімовых святак – ад Каляд да Вадохрышча. Гэта быў асаблівы перыяд у народным календары, калі дазваляліся моладзевыя гульні, вячоркі і рытуалы, звязаныя з шлюбам і працягам роду.

Першапачаткова абрад выконваў важную сацыяльную функцыю. Ён дазваляў хлопцам і дзяўчатам бліжэй пазнаёміцца, абазначыць сімпатыі і ў гульнявай форме прымерыць на сябе ролю мужа і жонкі. У традыцыйным грамадстве такія абрады былі своеасаблівай падрыхтоўкай да будучага сямейнага жыцця і нярэдка давалі пачатак рэальным стасункам.

Як адбывалася «Жаніцьба Цярэшкі»

Абрад звычайна ладзілі ўначы ў прасторнай сялянскай хаце. Удзельнікі загадзя рыхтавалі «вясельны» стол з пачастункаў, якія кожны прыносіў з дому, пасля пачыналіся танцы і песні. У пэўны момант гучаў заклік «жаніць Цярэшку», і звычайная вечарына ператваралася ў абрадавую дзею.

Ключавымі фігурамі станавіліся «матка» і «бацька» – ганаровыя ўдзельнікі, якія выконвалі ролю бацькоў і распарадчыкаў. Менавіта яны падбіралі пары, выводзілі іх у цэнтр хаты і «злучалі» ва ўмоўным шлюбе. Абрад суправаджаўся народнымі песнямі, жартамі і танцамі, сярод якіх асаблівае месца займала «Лявоніха».

Гульня, выбар і гумар

Нягледзячы на знешнюю камічнасць, абрад меў выразную ўнутраную логіку. Калі дзяўчына ці хлопец не згаджаліся з прапанаванай парай, яны маглі паспрабаваць «уцячы» падчас танца або гульні «ручаёк». Гэта лічылася апошняй магчымасцю пазбегнуць непажаданага шлюбу. Такі элемент падкрэсліваў важную асаблівасць абраду – павагу да асабістага выбару нават у межах традыцыйнага рытуалу.

Асаблівую атмасферу стваралі жартоўныя дыялогі паміж «бацькамі» і «маладымі», а таксама калектыўныя песні, у якіх высмейваліся побытавыя тэмы, сямейныя абавязкі і ўзаемаадносіны паміж мужам і жонкай. Гумар і іронія рабілі абрад не толькі павучальным, але і сапраўды вясёлым.

Ад старажытнага рытуалу да сучаснага свята

З цягам часу, асабліва ў XX стагоддзі, «Жаніцьба Цярэшкі» пачала паступова знікаць з паўсядзённага вясковага жыцця. Аднак напрыканцы 1990-х гадоў абрад быў адроджаны намаганнямі фальклорных калектываў і энтузіястаў традыцыйнай культуры. Сёння яго можна ўбачыць у Лепельскім раёне падчас калядных і навагодніх святаў.

У сучасным выкананні «Жаніцьба Цярэшкі» ўспрымаецца найперш як абрадавая гульня і цікавае фальклорнае прадстаўленне. Тым не менш яна захоўвае асноўныя сімвалы і сэнсавыя элементы, якія звязваюць яе са старажытнымі шлюбнымі традыцыямі.

Вобраз Цярэшкі і яго загадка

Паходжанне вобраза Цярэшкі да гэтага часу застаецца прадметам абмеркавання. Яго трактуюць як міфалагічнага персанажа, звязанага з шлюбнымі абрадамі, або як абагульняльны вобраз жаніха, праз які разыгрываецца ўся мадэль вяселля. Гэта неакрэсленасць надае абраду асаблівую глыбіню і робіць яго яшчэ больш прывабным для даследчыкаў і гледачоў.

Чаму варта ўбачыць абрад сёння

Лепельскі абрад «Жаніцьба Цярэшкі» – рэдкі прыклад жывой народнай традыцыі, якую можна ўбачыць не ў музейнай рэканструкцыі, а ў дзеянні. Ён дазваляе глыбей зразумець беларускую культуру, адчуць сувязь пакаленняў і ўбачыць, як старажытныя абрады працягваюць існаваць у сучаснай культурнай прасторы.

Для турыстаў гэта магчымасць пазнаёміцца з нематэрыяльнай спадчынай Беларусі, наведаць незвычайнае фальклорнае свята і ўбачыць, як мінулае арганічна паяднана з сучаснасцю.